देशातील स्टार्टअप परिसंस्थेला बळकटी देण्यासाठी केंद्र सरकारने स्टार्टअप इंडिया फंड ऑफ फंड्स 2.0 (FFS 2.0) ची अधिसूचना जारी केली आहे. एकूण 10,000 कोटी रुपयांच्या निधीसह हा महत्त्वाकांक्षी उपक्रम सुरू करण्यात आला असून, उद्यम भांडवल (venture capital) उपलब्ध करून देत स्टार्टअप्सच्या वाढीस चालना देणे हा यामागील मुख्य उद्देश आहे.
हा उपक्रम 2016 मध्ये सुरू करण्यात आलेल्या Startup India Initiative अंतर्गत राबवलेल्या फंड ऑफ फंड्स फॉर स्टार्टअप्स (FFS 1.0) च्या यशस्वी कामगिरीवर आधारित आहे. FFS 1.0 ने देशातील स्टार्टअप्सना निधी उपलब्ध करून देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती आणि देशांतर्गत गुंतवणूक वाढवण्यास मदत केली होती.
नवीन FFS 2.0 अंतर्गत 16व्या आणि 17व्या वित्त आयोगाच्या कालावधीत पात्र वैकल्पिक गुंतवणूक निधी (AIFs) द्वारे स्टार्टअप्समध्ये गुंतवणूक केली जाणार आहे. या योजनेअंतर्गत निधी थेट स्टार्टअप्सना न देता AIFs च्या माध्यमातून वितरित केला जातो, ज्यामुळे गुंतवणुकीची प्रक्रिया अधिक व्यावसायिक आणि परिणामकारक ठरते.
या योजनेत प्रामुख्याने डीप टेक स्टार्टअप्स, तंत्रज्ञान-आधारित उद्योग, नाविन्यपूर्ण उत्पादन क्षेत्र, तसेच प्रारंभिक वाढीच्या टप्प्यातील स्टार्टअप्स यांना प्राधान्य दिले जाणार आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), मशीन लर्निंग, रोबोटिक्स, बायोटेक आणि इतर उदयोन्मुख तंत्रज्ञान क्षेत्रांमध्ये कार्यरत स्टार्टअप्ससाठी ही योजना विशेषतः फायदेशीर ठरण्याची शक्यता आहे.
योजनेच्या अंमलबजावणीसाठी गुंतवणूक प्रक्रियेवर काटेकोर नियंत्रण ठेवण्यात येणार आहे. अनुभवी व्यावसायिकांची उद्यम भांडवल गुंतवणूक समिती (Venture Capital Investment Committee) AIFs ची निवड करणार असून, त्यानंतर निधी वितरणाची प्रक्रिया पार पाडली जाईल. तसेच, संपूर्ण योजनेवर देखरेख ठेवण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण यंत्रणा आणि अधिकारप्राप्त समितीची स्थापना करण्यात येणार आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, या योजनेमुळे भारतातील स्टार्टअप्सना आवश्यक असलेले ‘growth capital’ उपलब्ध होईल, जे अनेक वेळा त्यांच्या विस्तारासाठी सर्वात मोठा अडथळा ठरते. विशेषतः प्रारंभिक टप्प्यातील स्टार्टअप्सना गुंतवणूक मिळण्यात अडचणी येतात, त्या दूर करण्यासाठी हा निधी महत्त्वाचा ठरेल.
यामध्ये सरकारसोबतच संस्थात्मक गुंतवणूकदारांनाही सह-गुंतवणुकीची संधी दिली जाणार आहे. यामुळे खाजगी क्षेत्रातील गुंतवणूक वाढण्यास मदत होईल आणि स्टार्टअप परिसंस्थेला दीर्घकालीन स्थैर्य मिळेल.
भारत आज जगातील तिसऱ्या क्रमांकाची सर्वात मोठी स्टार्टअप इकोसिस्टम बनली आहे. 1 लाखांहून अधिक स्टार्टअप्स आणि 100 पेक्षा जास्त युनिकॉर्न कंपन्या देशात कार्यरत आहेत. अशा परिस्थितीत FFS 2.0 सारख्या उपक्रमांमुळे नवउद्योजकांना प्रोत्साहन मिळून रोजगारनिर्मिती आणि आर्थिक विकासाला गती मिळण्याची अपेक्षा आहे.
सरकारने जारी केलेली अधिसूचना या लिंकवर उपलब्ध आहे.
एकूणच, स्टार्टअप इंडिया फंड ऑफ फंड्स 2.0 हा भारताच्या नवउद्योजकतेला चालना देणारा आणि जागतिक स्तरावर स्पर्धात्मक बनवणारा महत्त्वाचा टप्पा ठरणार आहे.