भारतात गेल्या काही वर्षांत उद्योजकतेला अभूतपूर्व चालना मिळाली आहे. Startup India सारख्या उपक्रमांनी तरुणांच्या मनात “नोकरी मागणारे नव्हे, नोकरी देणारे व्हा” हा विचार रुजवला. शहरांपासून ते ग्रामीण भागापर्यंत व्यवसाय सुरू करण्याची उर्मी दिसून येते. परंतु या उत्साहाच्या लाटेमागे एक अस्वस्थ करणारे वास्तव दडलेले आहे—मोठ्या प्रमाणावर नवे उद्योजक अपयशी ठरत आहेत.
उद्योजकतेची सुरुवात बहुतेक वेळा एका कल्पनेपासून होते. ही कल्पना नाविन्यपूर्ण असू शकते, पण तिचे वास्तवात रूपांतर करताना अनेक अडथळे समोर येतात. भारतात अनेक तरुण केवळ ट्रेंड पाहून व्यवसाय सुरू करतात. एखादा स्टार्टअप यशस्वी झाल्याचे उदाहरण पाहून त्याच क्षेत्रात उतरायचे ठरते. मात्र प्रत्येक व्यवसायाची पार्श्वभूमी, बाजारपेठ आणि वेळ वेगळी असते, हे लक्षात घेतले जात नाही. परिणामी, सुरुवातीचा उत्साह ओसरल्यानंतर वास्तवाचे कठोर स्वरूप समोर येते.
यामागील एक मोठे कारण म्हणजे अपुरे नियोजन. व्यवसाय सुरू करताना बाजारपेठेचा सखोल अभ्यास, ग्राहकांची गरज, स्पर्धेचे स्वरूप आणि आर्थिक गणित यांचा विचार केला जात नाही. “आयडिया चांगली आहे” या विश्वासावर व्यवसाय उभा केला जातो, पण बाजारपेठेला त्या आयडियाची गरज आहे का, हा मूलभूत प्रश्न अनेकदा अनुत्तरित राहतो. परिणामी, उत्पादन किंवा सेवा ग्राहकांपर्यंत पोहोचतच नाही.
आर्थिक व्यवस्थापनातील कमकुवतपणा ही दुसरी गंभीर समस्या आहे. सुरुवातीला मिळालेली गुंतवणूक किंवा बचत अनियंत्रित खर्चात खर्च होते. उत्पन्न आणि नफा यातील फरक लक्षात न घेतल्यामुळे रोख प्रवाह बिघडतो आणि व्यवसाय अडचणीत येतो. अनेक वेळा व्यवसाय नफ्यात येण्यापूर्वीच निधी संपतो आणि उद्योजकांना व्यवसाय बंद करावा लागतो.
यासोबतच अनुभवाचा अभावही प्रकर्षाने जाणवतो. तांत्रिक ज्ञान असले तरी व्यवसाय चालविण्याचे कौशल्य वेगळे असते. व्यवस्थापन, विपणन, ग्राहकांशी संवाद आणि निर्णयक्षमता या सर्व गोष्टींचा समतोल साधणे आवश्यक असते. मात्र अनेक नवउद्योजक या बाबींमध्ये कमी पडतात. योग्य मार्गदर्शन आणि मेंटरशिपचा अभाव असल्यामुळे या चुका अधिक गंभीर ठरतात.
आजच्या डिजिटल युगात यशाचे आकर्षण झपाट्याने वाढले आहे. सोशल मीडियावर दिसणाऱ्या यशोगाथा अनेकांना प्रेरणा देतात, पण त्या यशामागील संघर्ष आणि वेळ याकडे दुर्लक्ष केले जाते. “लवकर यश मिळवणे” ही मानसिकता वाढत चालली आहे. प्रत्यक्षात व्यवसाय उभा करणे हा दीर्घकालीन प्रवास असतो. संयम, सातत्य आणि अपयश पचवण्याची क्षमता नसल्यास हा प्रवास अर्धवटच थांबतो.
याशिवाय, भारतातील प्रशासकीय प्रक्रिया आणि नियमही नवउद्योजकांसाठी आव्हानात्मक ठरतात. कागदपत्रांची पूर्तता, परवानग्या आणि विविध नियम यामुळे सुरुवातीच्या टप्प्यातच अनेक अडचणी निर्माण होतात. सरकारच्या योजना उपलब्ध असल्या तरी त्यांचा लाभ घेण्यासाठी लागणारी प्रक्रिया अनेकांना गुंतागुंतीची वाटते.
परंतु या सर्वांपेक्षा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे समाजाची अपयशाकडे पाहण्याची दृष्टी. भारतात अपयशाला अजूनही नकारात्मकतेने पाहिले जाते. व्यवसाय अपयशी ठरल्यास त्याकडे अपयश म्हणून नव्हे तर शिकण्याची संधी म्हणून पाहिले जात नाही. यामुळे अनेक उद्योजक पुन्हा प्रयत्न करण्यास धजावत नाहीत.
उद्योजकतेची खरी ताकद ही अपयशातून शिकण्यात आहे. अपयश ही शेवट नसून पुढील यशाची पायरी आहे, ही मानसिकता विकसित करणे आवश्यक आहे. योग्य नियोजन, आर्थिक शिस्त, बाजारपेठेचा अभ्यास आणि अनुभवी मार्गदर्शन यांचा समन्वय साधला, तर अपयशाचे प्रमाण कमी होऊ शकते.
भारताला खऱ्या अर्थाने उद्योजक देश बनवायचे असेल, तर केवळ स्टार्टअप्सची संख्या वाढवणे पुरेसे नाही, तर त्यांचे टिकून राहणे आणि वाढ होणे अधिक महत्त्वाचे आहे. यासाठी धोरणात्मक बदलांसोबतच मानसिकतेतही बदल आवश्यक आहे. उद्योजकतेची स्वप्ने पाहणाऱ्यांनी वास्तवाचा स्वीकार करून तयारीने पुढे जाणे, हाच यशाचा खरा मंत्र ठरू शकतो.