आरोग्याबाबत वाढती जागरूकता आणि पौष्टिक अन्नाची वाढती मागणी यामुळे स्पिरुलिना शेती हा व्यवसाय सध्या मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला आहे. स्पिरुलिना हे एक प्रकारचे सूक्ष्म शेवाळ असून त्यामध्ये प्रथिने, जीवनसत्त्वे आणि खनिजे मोठ्या प्रमाणात आढळतात. त्यामुळे याला ‘सुपरफूड’ म्हणून ओळखले जाते. कमी जागेत आणि नियंत्रित वातावरणात करता येणारा हा व्यवसाय महिलांसाठी आणि लघुउद्योजकांसाठी उत्तम संधी ठरू शकतो.
स्पिरुलिना शेतीची सुरुवात करताना सर्वप्रथम प्रकल्पाची रूपरेषा ठरवणे आवश्यक असते. साधारण १० गुंठ्यांच्या जागेत योग्य नियोजन केल्यास महिन्याला ३५ ते ४० किलो उत्पादन मिळू शकते. या व्यवसायासाठी उष्ण आणि सूर्यप्रकाश असलेले हवामान अधिक अनुकूल असते. व्यवसाय सुरू करण्यापूर्वी तज्ञांकडून प्रशिक्षण घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण उत्पादनाची गुणवत्ता राखण्यासाठी तांत्रिक ज्ञान आवश्यक असते.
लागवड प्रक्रियेत टाकी तयार करणे हा पहिला टप्पा आहे. सिमेंट किंवा प्लास्टिकच्या टाक्या तयार करून त्यामध्ये पाणी साठवले जाते. पाण्याची गुणवत्ता चांगली असावी यासाठी शक्यतो स्वच्छ आणि नियंत्रित पाणी वापरणे आवश्यक असते. त्यानंतर दर्जेदार मदर कल्चर टाकीत सोडले जाते. या कल्चरच्या वाढीसाठी आवश्यक पोषक द्रव्ये जसे की सोडियम बायकार्बोनेट, मॅग्नेशियम सल्फेट, पोटॅशियम आणि फॉस्फोरिक ऍसिड यांचा योग्य प्रमाणात वापर केला जातो.
स्पिरुलिनाच्या वाढीसाठी पाण्याची सतत हालचाल आणि ऑक्सिजनची उपलब्धता महत्त्वाची असते. यासाठी एअर पंप किंवा कॉम्प्रेसरचा वापर केला जातो. योग्य तापमान आणि पीएच पातळी राखल्यास उत्पादनाची गुणवत्ता उत्तम राहते. साधारण तीन महिन्यांनंतर उत्पादनाची काढणी सुरू करता येते आणि त्यानंतर दररोज हार्वेस्टिंग करता येते.
काढणी प्रक्रियेत स्पिरुलिना बारीक कापडातून गाळून त्यातील पाणी वेगळे केले जाते. त्यानंतर ते स्वच्छ करून ड्रायरमध्ये सुकवले जाते. सुकवलेल्या स्पिरुलिनाची पावडर किंवा गोळ्या तयार करून बाजारात विक्रीसाठी उपलब्ध करता येतात. उत्पादनाचे योग्य पॅकेजिंग आणि ब्रँडिंग केल्यास बाजारपेठेत चांगला प्रतिसाद मिळतो.
स्पिरुलिनाची बाजारपेठ सध्या वेगाने वाढत आहे. आरोग्यपूरक अन्न म्हणून जिम करणारे, फिटनेस प्रेमी, तसेच कुपोषणावर उपाय म्हणून अनेक संस्था याचा वापर करतात. ऑनलाईन प्लॅटफॉर्म तसेच औषधांच्या दुकानांमध्ये याची मोठी मागणी आहे. स्वतःचा ब्रँड तयार करून विक्री केल्यास अधिक नफा मिळू शकतो.
गुंतवणुकीच्या दृष्टीने १० गुंठ्यांच्या प्रकल्पासाठी साधारण ६ ते ७ लाख रुपये खर्च अपेक्षित असतो. मात्र, केंद्र आणि राज्य सरकारच्या विविध योजनांमधून या उद्योगासाठी अनुदान मिळण्याची शक्यता असते. त्यामुळे आर्थिक भार काही प्रमाणात कमी होतो.
या व्यवसायात यशस्वी होण्यासाठी काही बाबींची विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे. पाण्याचा पीएच स्तर ८ ते १० दरम्यान ठेवणे, हवामानातील बदल लक्षात घेणे आणि दररोजची देखभाल करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. योग्य मार्केटिंग, गुणवत्ता नियंत्रण आणि सातत्यपूर्ण उत्पादन यामुळे हा व्यवसाय अत्यंत फायदेशीर ठरू शकतो.
एकूणच, स्पिरुलिना शेती हा भविष्यात मोठ्या प्रमाणावर वाढणारा व्यवसाय आहे. महिलांनी आणि तरुण उद्योजकांनी या क्षेत्राकडे गांभीर्याने पाहिल्यास कमी गुंतवणुकीतून मोठा नफा मिळवण्याची संधी उपलब्ध होऊ शकते.
व्यवसाय करण्यासाठी उपयुक्त आणि उत्तम मार्ग दर्शन आम्हाला या सदरात मिळत आहे.खूप सारे धन्यवाद. सुगंधा जगन्नाथ यादव.Sugandhayadav3131@gmail.com.