ग्रामीण भागातील महिलांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करण्यासाठी आयुष्य समर्पित करणाऱ्या Chetna Gala Sinha यांनी उभारलेली Mann Deshi Mahila Sahakari Bank आज हजारो महिलांसाठी आशेचा आधार बनली आहे. अत्यंत साध्या कल्पनेतून सुरू झालेल्या या उपक्रमाने ग्रामीण महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणाचा नवा अध्याय लिहिला आहे.
महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यातील माण तालुक्यात काम करताना चेतना सिन्हा यांनी एक मोठी समस्या ओळखली. ग्रामीण महिलांना बँकेत खाते उघडणे, कर्ज मिळवणे किंवा बचत करणे अत्यंत कठीण होते. बँकिंग प्रणाली त्यांच्यापर्यंत पोहोचत नव्हती आणि अनेक महिलांकडे आवश्यक कागदपत्रेही नव्हती. या परिस्थितीत महिलांना छोट्या व्यवसायासाठी भांडवल मिळत नव्हते आणि त्यांची प्रगती थांबली होती.
ही समस्या लक्षात घेऊन त्यांनी महिलांसाठी स्वतंत्र बँक सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. सुरुवातीला अनेक अडचणी आल्या. रिझर्व्ह बँकेच्या नियमांनुसार बँक सुरू करण्यासाठी ठराविक शिक्षणाची अट होती, जी अनेक महिलांकडे नव्हती. मात्र त्यांनी हार न मानता महिलांना शिक्षण देऊन आवश्यक पात्रता पूर्ण केली आणि 1997 मध्ये ‘मन्न देशी महिला सहकारी बँक’ सुरू केली.
या बँकेची खासियत म्हणजे ती पूर्णपणे महिलांसाठी आणि महिलांकडून चालवली जाते. येथे महिलांना बचत खाते, लहान कर्ज, व्यवसायासाठी मार्गदर्शन आणि आर्थिक साक्षरता यांसारख्या सुविधा दिल्या जातात. अनेक महिलांनी या बँकेच्या मदतीने शिवणकाम, किरकोळ दुकान, पशुपालन, खाद्य व्यवसाय आणि इतर सूक्ष्म उद्योग सुरू केले आहेत.
चेतना सिन्हा यांच्या उपक्रमामुळे ग्रामीण महिलांमध्ये आत्मविश्वास वाढला आहे. ज्या महिलांना पूर्वी आर्थिक निर्णयांमध्ये सहभागी होता येत नव्हते, त्या आज स्वतःचा व्यवसाय चालवत आहेत. या बँकेच्या माध्यमातून हजारो महिलांना केवळ आर्थिक मदतच नाही, तर स्वावलंबी होण्याची प्रेरणा मिळाली आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, या मॉडेलने ग्रामीण भागातील आर्थिक समावेशनाला मोठी चालना दिली आहे. पारंपरिक बँकिंग प्रणाली जिथे पोहोचत नाही, तिथे अशा उपक्रमांमुळे महिलांना थेट फायदा होत आहे. विशेष म्हणजे, ही बँक केवळ आर्थिक सेवा देत नाही, तर महिलांना व्यवसाय कौशल्य आणि बाजारपेठेची माहितीही देते.
आज मन्न देशी बँक आणि त्यासोबतचे उपक्रम देशभरात आदर्श म्हणून पाहिले जातात. अनेक राज्ये आणि संस्था या मॉडेलचा अभ्यास करत आहेत. चेतना गाला सिन्हा यांचे कार्य महिला सक्षमीकरणाच्या क्षेत्रात एक महत्त्वाचा टप्पा मानले जाते.
एकूणच, एका साध्या समस्येवर उपाय शोधण्याच्या विचारातून सुरू झालेला हा प्रवास आज हजारो ग्रामीण महिलांच्या आयुष्यात बदल घडवणारा ठरला आहे. चेतना सिन्हा यांनी सिद्ध करून दाखवले की, योग्य दृष्टिकोन आणि सातत्य असेल तर छोट्या कल्पनेतूनही मोठा सामाजिक बदल घडवता येतो.